Jeszcze kilka lat temu trudno było je znaleźć i mało kto wiedział, że takie miejsce we Wrocławiu istnieje. Dziś osiedle WuWA, urbanistyczna i architektoniczna perełka z okresu międzywojennego, odżywa i ma szansę stać się punktem obowiązkowym na mapie turystycznych atrakcji naszego miasta.

WuWA to jedno z wzorcowych osiedli Werkbundu, czyli niemieckiej organizacji skupiającej architektów, artystów i inżynierów związanych z budownictwem. Swoje projekty realizowali oni w Europie na przełomie lat 20. i 30. minionego stulecia. Po międzynarodowym sukcesie wystawy Werkbundu w Stuttgarcie, również we Wrocławiu zorganizowano w roku 1929 dużą wystawę mieszkaniową „Mieszkanie i miejsce pracy” („Wohnung und Werkraum Ausstellung” – stąd nazwa WuWA).

– W Europie takich wystaw mieszkaniowych odbyło się sześć, z czego dwie są na zupełnie innej jakościowo półce niż pozostałe. Wrocławska WuWA i Weisenhof w Stuttgarcie to dwie zakrojone na dużą skalę wystawy, ze światowej sławy architektami w roli uczestników. Mamy więc u siebie jeden z kilku najlepszych zestawów urbanistycznych, jakie wydarzyły się w latach międzywojennych w Europie – mówił Zbigniew Maćków, ceniony wrocławski architekt, w wywiadzie dla naszego magazynu (Wroclife 2/2019, str. 6).

W trakcie trwającej trzy miesiące wystawy można było zwiedzać 32 budynki ze 132 w pełni urządzonymi mieszkaniami. Niektóre koncepcje miały silnie eksperymentalny i społeczno-utopijny charakter. Stanowiły m.in. próbę reakcji na aktualne trendy społeczne, na przykład na zmienioną rolę kobiety w rodzinie i świecie zawodowym. Na osiedlu powstało więc przedszkole, z kolei dom dla osób samotnych projektu Hansa Scharouna i wysokościowiec Adolfa Radinga propagowały nowe formy wspólnotowego życia i mieszkania. Po zakończeniu wystawy osiedle przez dwa lata służyło do celów testowych, a zamieszkiwali jest głównie artyści, architekci i pisarze.

W czasie II wojny światowej nasze miasto uległo ogromnym zniszczeniom, jednak osiedle WuWA zachowało się w niemal nienaruszonym stanie. W 1972 roku do rejestru zabytków wpisano dom dla osób samotnych, zaś w roku 1979 wszystkie pozostałe domy osiedla. W 2007 roku ochroną konserwatorską objęto cały zespół urbanistyczny. Rok wcześniej na listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano sąsiadującą z osiedlem Halę Stulecia, zaś sama WuWA znalazła się w jej strefie buforowej.

Miasto pomaga w remontach

Przez wiele lat obiekty powstałe w ramach wystawy Werkbundu popadały w ruinę i zapomnienie. Dopiero na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku zaczęło się to zmieniać. W 2010 roku Wrocławska Rewitalizacja opracowała dokument „WuWA – strategia rewitalizacji”, w którym znalazły się analizy i scenariusze rewitalizacji osiedla.

W 2011 roku ruszyła pierwsza edycja konserwatorskiego programu wspierania działań remontowych dla prywatnych właścicieli. Zainteresowanie okazało się duże. Do 2018 roku dofinansowano remonty domu jednorodzinnego i ogrodu przy ul. Zielonego Dębu 21, domu dwurodzinnego przy ul. Dembowskiego 9-11, domu w zabudowie szeregowej przy ul. Tramwajowej 10, domu jednorodzinnego przy ul. Dembowskiego 13, a także domów wielorodzinnych przy ul. Tramwajowej 2, 2a i 8. Łączne dofinansowanie z budżetu miasta w latach 2012-2018 wyniosło ponad 2,1 mln złotych, a program wciąż trwa.

Z kolei w styczniu 2014 roku w dawnym przedszkolu, zrekonstruowanym na podstawie historycznych planów, otwarto siedzibę Dolnośląskiej Okręgowej Izby Architektów. Dzisiaj obiekt pełni funkcję nie tylko biura i miejsca szkoleń, warsztatów i spotkań DOIA, ale jest także miejscem otwartym dla publiczności i niejednokrotnie gości inicjatywy kulturalne, artystyczne i społeczne.

– Miasto Wrocław od dłuższego czasu prowadzi działania zmierzające do rewaloryzacji i pielęgnacji wyjątkowego osiedla, jakim jest WuWA. Wszystkie działania są elementami spójnej strategii. Zmierzają do realizacji celu strategicznego, polegającego na ochronie i pielęgnacji dobra kulturowego oraz upowszechnianiu wiedzy na temat znaczenia tego miejsca: zarówno wśród turystów, mieszkańców samego osiedla i całego Wrocławia, jak również w kontekście międzynarodowym – zaznacza Jakub Mazur, wiceprezydent Wrocławia.

Przestrzenie publiczne wypiękniały

W 2011 roku miasto przeprowadziło również konkurs architektoniczny na opracowanie koncepcji zagospodarowania przestrzeni publicznych osiedla. Celem było znalezienie najlepszej odpowiedzi projektowej na istniejące deficyty stref ogólnodostępnych. Pierwszą nagrodę przyznano pracy autorstwa biura projektowego BASIS.

W kolejnych miesiącach koncepcja została dostosowana do uwarunkowań formalno-prawnych (m.in. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego) i do wytycznych sądu konkursowego. Wypracowana koncepcja była następnie podstawą do opracowania dokumentacji architektoniczno-budowlanej, a także do konsultacji z mieszkańcami osiedla i środowiskiem fachowców.

Sugestie i uwagi mieszkańców dotyczące planów zagospodarowania przestrzeni publicznych spowodowały, że zdecydowano się wprowadzić zmiany do projektu. Zrezygnowano z placu zabaw dla dzieci, w zamian pozostawiając teren zielony; zmniejszono powierzchnię placu architektów na rzecz większego zieleńca, zredukowano także liczbę ławek.

Jesienią 2016 roku ruszyły prace. Ich zakres obejmował m.in. wykonanie ścieżek parkowych i ciągów pieszo-jezdnych, uporządkowanie parkowania, wprowadzenie oświetlenia, montaż ław z tekstami informacyjnymi o osiedlu, uporządkowanie zieleni i nowe nasadzenia. Wkrótce stanie tam także makieta całego osiedla z informacjami dotyczącymi poszczególnych obiektów.

– Nie znam w Polsce drugiego tak atrakcyjnego zespołu urbanistycznego przygotowanego do zwiedzania i popularyzacji. W okolicy są Hala Stulecia, zoo z Afrykarium, park Szczytnicki i ogród japoński. Taki zestaw, wraz z WuWĄ, powinien być programem obowiązkowym dla każdego, kto przyjeżdża do Wrocławia na wycieczkę – podkreśla Zbigniew Maćków.

Napij się kawy i poczytaj o WuWie

W lutym bieżącego roku otwarto także punkt informacji o osiedlu – InfoWuWA. Można tam otrzymać publikacje i mapki, obejrzeć prezentacje multimedialne, kupić książki i katalogi o architekturze modernizmu, zapoznać się z materiałami o pozostałych osiedlach Werkbundu, a także o związanych z nimi wydarzeniach kulturalnych i edukacyjnych. Można też po prostu napić się kawy i zjeść ciasto.

– InfoWuWA jest jednym z działań miasta mających na celu upowszechnianie wiedzy o wartości modernistycznego osiedla WuWA. W tym celu parterowy pawilon przy galeriowcu poddany został gruntownemu remontowi: we wnętrzu zamontowano nowe wyposażenie, a na zadaszeniu pojawił się neon. Prowadzony tu będzie nie tylko punkt informacyjny, ale też WuWAcafé serwująca m.in. autorskie wypieki i napoje. Mieszkańcy zyskają więc kolejne atrakcyjne miejsce spotkań – mówiła w trakcie otwarcia infopunktu Grażyna Adamczyk-Arns, prezes Wrocławskiej Rewitalizacji.

To właśnie Wrocławska Rewitalizacja reprezentuje Wrocław w sieci współpracy z ośrodkami, w których znajdują się pozostałe osiedla Werkbundu, czyli ze Stuttgartem, Pragą, Wiedniem, Brnem i Zurychem.

– Jednym z zadań partnerstwa jest przygotowanie wspólnego wniosku o przyznanie wszystkim osiedlom Znaku Dziedzictwa Europejskiego. Jest to wyróżnienie przyznawane obiektom dziedzictwa kulturowego, które odegrały szczególną rolę w kształtowaniu historii i kultury Europy lub rozwoju wartości stanowiących fundament integracji europejskiej – dodaje Adamczyk-Arns.

Grażyna Adamczyk-Arns zaznacza, że rewitalizacja osiedla WuWA osiągnęła już zaawansowany poziom.

– Dobiegają końca prace nad uporządkowaniem i zagospodarowaniem przestrzeni publicznych, wiele budynków zostało odnowionych dzięki dotacjom z programu Miejskiego Konserwatora Zabytków, uruchomiono punkt informacji InfoWuWA. Dzisiaj osiedle jest chętnie odwiedzane, a jego tereny zielone służą wrocławianom i turystom jako miejsce spacerów i wypoczynku. Musimy jednak pamiętać, że WuWA to nie tylko perła architektury, ale nadal osiedle mieszkaniowe – musimy więc odpowiednio szanować prawo do prywatności jego mieszkańców – podkreśla prezes Wrocławskiej Rewitalizacji.

Zgodnie z harmonogramem, wszystkie prace zakończą się w 2019 roku. Wartość inwestycji wynosi około 6,4 mln złotych.