Wiele opowieści, które znamy, zostało zbudowanych na podstawie tego samego modelu: podróży bohatera. W tak różnorodnym świecie jeden model – i jeden wzorzec rozwoju bohaterów – to jednak za mało. Po pierwsze nie trafia on w potrzeby znacznej części populacji. Po drugie ile razy mamy ochotę oglądać lub czytać w gruncie rzeczy tę samą historię, różniącą się tylko szczegółami?
Przeczytaj poprzednie odcinki cyklu “Wszyscy jesteśmy artystami”
Podróż bohatera to model, który w 1949 roku opracował Joseph Campbell. Jest to podróż zasadniczo męska (choć zdarza się, że podążają tą drogą postacie kobiece), co zauważyła Maureen Murdock i zainspirowało ją to do napisania książki “Podróż bohaterki”. Jak pisze Christine Downing w słowie wstępnym do tej książki, “postaci żeńskie pojawiają się [w podróży bohatera] jedynie jako pomocnice lub przeszkody; jedynie w relacji do jego podróży. Co więcej, zarys podróży ku indywiduacji zawarty w książce Campbella nie odpowiada doświadczeniom kobiet”.
Kiedy Murdock zapytała o to Campbella, ten odpowiedział: “W całej tradycji mitologicznej kobieta po prostu jest. Jedyne, co musi zrobić, to uświadomić sobie, że stanowi miejsce, do którego ludzie starają się dotrzeć”. Ta odpowiedź była dla badaczki głęboko niezadowalająca. Wiedziała, że jej samej, jak i kobietom z jej otoczenia, nie wystarcza to, żeby po prostu być – że “nie chcą uosabiać cierpliwie czekającej Penelopy, bez końca tkającej i prującej”, jak pisze Murdock we wstępie do swojej książki. I tak zaczęło się jej poszukiwanie nowego, bardziej kobiecego wzorca.
Podróż bohaterki według Maureen Murdock składa się z 10 etapów. Przyjrzymy się im poniżej.
- Oddzielenie od kobiecości
W odróżnieniu od podróży bohatera, inicjowanej z reguły przez “wezwanie” w postaci zagrożenia ładu, w którym tegoż bohatera zastajemy, podróż bohaterki rozpoczyna się od poszukiwania własnej tożsamości. Zwykle początek podróży zgrywa się z jakąś zmianą w życiu bohaterki – może to być rozpoczęcie studiów, rozwód, podróż, powrót do pracy, czy opuszczenie gniazda przez jej odchowane już dzieci. Wówczas zdaje sobie ona sprawę z tego, że jej “dawne ja” już do niej nie pasuje. Zwykle na tym etapie bohaterka odrzuca kobiecość, postrzegając ją jako słabą czy zależną i zaczyna szukać siebie we wzorcach męskich.
- Identyfikacja z męskością i zbieranie sojuszników
Jest to etap, na którym bohaterka próbuje odnaleźć się w męskim świecie i pragnie dowieść w nim swojej wartości. Po rozpoczęciu podróży zaczyna więc poszukiwać męskich sojuszników. Mogą to być mężczyźni z jej rodziny lub dalszego otoczenia (ojciec, nauczyciel, przełożony – ktoś o wysokim statusie), których wybiera sobie ona na wzory do naśladowania. W świecie, w którym obowiązują męskie zasady gry, a miarą sukcesu jest wspinanie się po drabinie kariery, osiąganie, zdobywanie: prestiżu, władzy, pieniędzy, bohaterka zaczyna skłaniać się ku tym właśnie wartościom. Otacza się przy tym osobami również realizującymi wzorzec męski, które taki styl życia pochwalają.
- Droga prób: spotkania z ogrami i smokami
Zdeterminowana bohaterka przywdziewa zbroję i wchodzi na drogę rozwoju. Jest poddawana rozmaitym próbom, z których wychodzi zwycięsko – zdobywa kolejne szczeble kariery, gromadzi coraz więcej środków, uczy się nowych, trudnych rzeczy. Czuje potrzebę udowodnienia, że zasługuje na szacunek i uznanie, a drogą do ich zdobycia jest jej siła, nieugiętość i ambicja.
- Zdobycie skarbu, jakim jest sukces
Po przejściu drogi prób, bohaterka zdobywa upragniony sukces. Obejmuje prestiżowe stanowisko, zdobywa tytuły, sławę, pieniądze. Radość jednak nie trwa długo. Wkrótce zaczyna ona szukać dla siebie nowych wyzwań, wpada w zamknięty krąg zdobywania, a jednocześnie uciekania od poczucia, że mogłaby okazać się niewystarczająco dobra. Sukcesy ją napędzają, ale jednocześnie uzależniają.
- Uświadomienie sobie poczucia duchowej suszy: śmierć
Pomimo osiąganych sukcesów, bohaterka odczuwa wewnętrzną pustkę. Zaczyna się zastanawiać, po co tak biegła, o co walczyła. Czuje się oszukana i zdradzona. Zaczyna wreszcie słyszeć swój wewnętrzny głos, który przez wiele lat ignorowała, a przy tym dostrzegać, że straciła ważny kawałek siebie. Przestała słuchać swojego ciała, oddaliła się od najbliższych, utraciła przyjaźnie z innymi kobietami. Czuje się pusta w środku.
- Inicjacja i zstąpienie do bogini
Bohaterka doświadcza mroku. Czasem na tym etapie oddala się od przyjaciół i rodziny i spędza czas w osamotnieniu. Traci poczucie sensu dalszej walki o sukces na dotychczasowych zasadach. Musi skonfrontować się z własnym Cieniem (w ujęciu archetypalnym), czyli z tym, co przeszkadza jej realizować swoje prawdziwe potrzeby i pragnienia. To trudny etap, na którym nie ma już wskazówek i drogowskazów w świecie zewnętrznym. Bohaterka błądzi i poszukuje. Mogą ja przy tym ogarniać uczucia smutku, żalu czy złości. Szuka kontaktu z naturą. Zwalnia.
- Gwałtowna potrzeba odzyskania kontaktu z kobiecością
Zdarza się, że po odkryciu swojej wewnętrznej drogi, prawdziwej drogi ku sobie, bohaterka zrywa relacje z różnymi osobami i miejscami z przeszłości – z tymi, które wymagają od niej wpisania się w męski model rozwoju. Zaczyna odkrywać działania twórcze, będące w zgodzie z jej prawdziwymi potrzebami, umożliwiające połączenie ciała i ducha.
- Uleczenie rozłamu między matką a córką
Ten etap to okres leczenia ran, które pojawiły się wskutek odrzucenia kobiecości przez bohaterkę. Odzyskuje ona kontakt ze swoimi korzeniami. Spogląda w przeszłość i znajduje w niej źródło mocy. Dba o innych, ale i pozwala innym (i samej sobie) zadbać o siebie. Przestaje uznawać cechy kobiece za przejaw słabości i zaczyna na nowo się z nimi utożsamiać. Akceptuje wartości przekazane jej przez matkę (prawdziwą lub symboliczną), które na pierwszym etapie podróży odrzuciła.
- Uleczenie zranionego pierwiastka męskiego
Kiedy już bohaterka połączy się ze swoją kobiecością, kolejnym etapem jest rozliczenie się z wyobrażeniami o toksycznej męskości. Pomimo iż bohaterka odrzuciła wartości i dążenia męskiego świata, na tym etapie odnajduje w nich to, co uważa za wartościowe i znaczące. Uczy się korzystać z męskich cech w nowy, bardziej korzystny dla niej (i dla świata) sposób.
- Integracja pierwiastka męskiego i kobiecego
Na ostatnim etapie podróży bohaterka integruje cechy kobiece i męskie w swojej osobowości, dzięki czemu staje się kompletna, stabilna, spokojna i gotowa do tego, by obdarzyć siebie i świat miłością. Wie, jaka jest jej prawdziwa natura, szanuje ją i potrafi żyć w zgodzie z samą sobą.
Chociaż Maureen Murdock stworzyła swój model bardziej jako narzędzie terapeutyczne (czy nawet autoterapeutyczne) dla czytelniczek, niż jako wskazówkę dla osób zajmujących się tworzeniem historii, to jednak w wielu opowieściach można ten model rozpoznać. Dwa ciekawe przykłady to “Merida waleczna” i “Spirited away: w krainie Bogów”. W obu przypadkach odbywającymi podróż bohaterkami są młode dziewczyny, ale model ten mogą realizować również dojrzałe kobiety, chłopcy czy mężczyźni (na przykład Książę Zuko w serialu animowanym “Awatar: Legenda Aanga”) – podobnie jak model podróży bohatera czasem w filmach i książkach realizuje kobieca postać. Ważniejsza od wieku i płci jest tutaj ścieżka rozwoju danej postaci.
Jeśli zainteresował Cię ten model, możesz sięgnąć po książkę Maureen Murdock, z której dowiesz się znacznie więcej na jego temat. Zachęcam Cię też do przyglądania się losom bohaterek i bohaterów powieści, opowiadań, filmów czy sztuk teatralnych i poszukiwania w nich różnych koncepcji podróży. Może to być dla Ciebie źródłem wielu twórczych inspiracji.
Zdjęcie główne: Aleksandra Kulczycka
